Risk değerlendirmesi, iş güvenliğinin temel taşıdır. Yapılmadan hiçbir İSG sistemi sağlam kurulamaz. Peki tam olarak nedir, nereden başlanır?
Pek çok işveren için risk değerlendirmesi, "yapılması gereken bir evrak" gibi görünür. Oysa doğru yapıldığında, işyerinizde bir kaza olmadan önce tehlikeleri görmenizi sağlayan en güçlü araçtır. Bu rehberde risk değerlendirmesinin ne olduğunu, neden zorunlu olduğunu ve adım adım nasıl yapıldığını anlatıyoruz.
— Risk Değerlendirmesi Nedir?
Risk değerlendirmesi; işyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörlerle birlikte analiz edilmesi ve sonuçta gerekli kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması sürecidir.
Basitçe üç soruya cevap arar:
- Ne ters gidebilir? (Tehlike tanımlama)
- Ne kadar olası ve ne kadar ciddi? (Risk analizi)
- Ne yapmalıyız? (Kontrol tedbirleri)
— Yasal Zorunluluk
Risk değerlendirmesi keyfi bir uygulama değildir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverene risk değerlendirmesi yapma veya yaptırma yükümlülüğü getirir. Detaylar ise İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği ile düzenlenir.
⚠ Önemli
Risk değerlendirmesi yapmamak; çalışan sayısı ve tehlike sınıfından bağımsız olarak tüm işyerleri için zorunludur. Yapılmaması durumunda idari para cezası uygulanır ve bir kaza halinde işverenin sorumluluğu önemli ölçüde ağırlaşır.
— Risk Değerlendirme Ekibi Kimlerden Oluşur?
Risk değerlendirmesi tek kişinin işi değildir. Yönetmeliğe göre değerlendirme ekibi genellikle şunlardan oluşur:
- İşveren veya işveren vekili
- İş güvenliği uzmanı
- İşyeri hekimi
- İşyerindeki çalışan temsilcileri
- Destek elemanları ve konuyla ilgili çalışanlar
Bu ekip yapısı, tehlikelerin hem teknik hem de sahadan gelen gerçek deneyimle değerlendirilmesini sağlar.
— Yaygın Risk Değerlendirme Yöntemleri
Risk değerlendirmesinde farklı yöntemler kullanılabilir. İşyerinin yapısına göre en uygun olanı seçilir:
L Tipi Matris (5x5)
En yaygın kullanılan yöntemdir. Bir olayın olma olasılığı ile şiddeti çarpılarak risk skoru bulunur. Basit ve hızlıdır; küçük ve orta ölçekli işyerleri için idealdir.
Fine-Kinney
Üç faktör kullanır: olasılık × frekans (maruziyet) × şiddet. Maruziyet sıklığını da hesaba kattığı için daha detaylı bir değerlendirme sunar. Orta ve büyük ölçekli işyerlerinde tercih edilir.
HAZOP ve Diğer İleri Yöntemler
Kimya, petrokimya gibi karmaşık ve yüksek riskli süreçlerde, HAZOP gibi daha ileri analiz yöntemleri kullanılır. Bu yöntemler uzmanlık gerektirir.
ℹ Hangi Yöntem?
"En iyi yöntem" diye bir şey yoktur; "işyerine en uygun yöntem" vardır. Doğru yöntem seçimi, işyerinin büyüklüğüne, süreç karmaşıklığına ve tehlike sınıfına göre belirlenir. İş güvenliği uzmanınız bu seçimde size yol gösterir.
— Adım Adım Risk Değerlendirme Süreci
- Hazırlık ve ekip kurma: Değerlendirme ekibi belirlenir, işyeri hakkında bilgi toplanır.
- Tehlikelerin tanımlanması: İşyerindeki tüm tehlike kaynakları (mekanik, elektrik, kimyasal, ergonomik, biyolojik, psikososyal) tespit edilir.
- Risklerin analizi: Her tehlikenin olasılığı ve şiddeti seçilen yönteme göre değerlendirilir, risk skoru hesaplanır.
- Kontrol tedbirlerinin belirlenmesi: Yüksek riskli durumlar için öncelikli olmak üzere, önlem hiyerarşisine uygun tedbirler kararlaştırılır.
- Uygulama ve dokümantasyon: Tedbirler hayata geçirilir, tüm süreç yazılı olarak belgelenir.
- İzleme ve gözden geçirme: Tedbirlerin etkinliği takip edilir, gerektiğinde güncellenir.
— Risk Değerlendirmesi Ne Sıklıkla Yenilenir?
Risk değerlendirmesi bir kez yapılıp rafa kaldırılan bir belge değildir. Tehlike sınıfına göre belirli periyotlarla yenilenmesi gerekir. Ayrıca şu durumlarda periyot beklenmeden hemen güncellenmelidir:
- İşyerinde yeni bir makine, süreç veya kimyasal kullanılmaya başlandığında
- İş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay yaşandığında
- İşyerinde yapısal bir değişiklik (taşınma, genişleme) olduğunda
- İlgili mevzuatta değişiklik olduğunda
İPEK OSGB Notu
Risk değerlendirmesi, işyerinize özgü ve sahada yapılması gereken bir çalışmadır. Hazır şablonlarla değil, işyerinizin gerçek koşulları gözlemlenerek hazırlanmalıdır. Bu süreçte iş güvenliği uzmanlarımız ve işyeri hekimlerimizle yanınızdayız.