İş kazalarında ölümle sonuçlanan en yaygın nedenlerden biri yüksekten düşmedir. Bu yüzden yüksekte çalışma; eğitim, ekipman ve disiplin gerektiren özel bir uzmanlık alanıdır. Risk değerlendirme, eğitim ve KKD danışmanlığı ile yanınızdayız.
Eski tüzüklerde 3 metre vardı, sonra 2 metre denildi. Yeni mevzuat sayıyı kaldırdı: önemli olan düşme riski.
Türkiye'de güncel mevzuat yüksekte çalışmayı; "seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimalinin oluşabileceği her türlü alanda yapılan çalışma" olarak tanımlar. Yani sabit bir metre sınırı yoktur; birkaç basamak yüksekliğinde bir sehpa üzerinde çalışan biri için bile düşme yaralanma riski varsa, o iş "yüksekte çalışma" kapsamına girer.
Bu tanım Avrupa Birliği direktifleriyle uyumludur ve çalışan lehine geniş bir koruma alanı oluşturur. İşveren tarafında ise; çatı bakımı, cephe temizliği, depo raf işleri, baca çalışmaları, kule, asansör boşluğu, açık platform, hatta yüksek raflara malzeme yerleştirme gibi pek çok iş bu kapsama girer.
Yüksekten düşme, ülkemizde iş kazası ölümlerinin önde gelen nedenlerinden biridir. Verilere göre 3,4 metrenin üzerinden düşmelerin yaklaşık %85'i ölümle sonuçlanır. Yüksekte çalışma güvenliği bu yüzden lüks bir tedbir değil; can koruyan birincil önlemdir.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu — İşveren, çalışma ortamından kaynaklanan tehlikelere karşı gerekli önlemleri almakla yükümlüdür. Yüksekten düşme bu tehlikelerin başında gelir.
Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği — Yüksekte çalışmaya ilişkin en kapsamlı hükümleri içerir. Tanımlar, toplu ve kişisel koruma önlemleri, iskele sistemleri ve ilgili standartlara atıflar bu yönetmelikte detaylandırılır.
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği — Yüksekte çalışma için kullanılan iş ekipmanlarının (iskele, merdiven, kaldırma platformu) seçim, kullanım ve periyodik kontrol esaslarını düzenler.
Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik — Yüksekte çalışmada kullanılacak paraşüt tipi emniyet kemeri, lanyard, halat, bağlantı elemanları gibi KKD'lerin kullanım esaslarını belirler.
Mevzuat; yüksekte çalışmada hangi önlemin önce alınacağını net bir şekilde sıralar. Bu sıraya önlem hiyerarşisi denir ve mantığı basittir: en güçlü önlem, riskin oluşmaması; en zayıf önlem ise yalnızca KKD'ye güvenmektir.
İlk soru her zaman şu: "Bu işi yerde yapamaz mıyız?" Montajı zeminde tamamlamak, ön imalat yapmak, ekipmanı yere indirmek mümkünse yüksekte çalışmaya hiç başlanmaz.
Yüksekte çalışma zorunluysa; korkuluk, iskele, çalışma platformu, mobil yükseltici gibi tüm çalışanları aynı anda koruyan sistemler kurulur. Tek kişiye değil, ekibe koruma.
Toplu koruma kurulamayan durumlarda paraşüt tipi emniyet kemeri, lanyard, halat ve bağlantı sistemleri kullanılır. KKD; "düşmeyi önlemek" yerine "düşmenin sonucunu hafifletmek" içindir. En son başvurulan önlemdir.
İPEK OSGB olarak işyerinizde yüksekte çalışma riskini öncelikle bu hiyerarşi ile değerlendiriyoruz. Hazır KKD reçetesi yazmak yerine; "bu işi gerçekten yüksekte yapmak şart mı?" sorusundan başlıyoruz.
Yüksekte çalışma güvenliği tek bir hizmetle değil, birden çok katmanlı yaklaşımla sağlanır. Bizim sunduğumuz altı temel başlık:
İşyerinizdeki yüksekte çalışma noktaları tespit edilir; düşme yüksekliği, sıklığı, çalışan sayısı ve mevcut önlemler değerlendirilerek risk skoru belirlenir.
Yüksekte çalışacak personel için mevzuata uygun teorik ve uygulamalı eğitim. Düşmeyi önleme sistemleri, KKD kullanımı, kurtarma teknikleri.
İşyerinize uygun korkuluk, ankraj noktası, yatay/dikey emniyet hattı sistemlerinin planlanması. Toplu koruma önceliği esas alınır.
Paraşüt tipi emniyet kemeri, lanyard, halat, makara, kanca seçiminde CE standartlarına uygunluk kontrolü ve doğru kullanım eğitimi.
İş güvenliği uzmanımız sahada düzenli gözlem yapar; mevcut önlemlerin uygulanıp uygulanmadığını, KKD'lerin doğru kullanılıp kullanılmadığını kontrol eder.
Düşme yaşansa bile saniyelerin önemli olduğu durumlar için kurtarma senaryosu hazırlanır. "Asılı kalma sendromu"na karşı plan kurulur.
Yüksekte çalışma güvenliği kâğıt üzerinde değil, sahada hayat bulur. Bu yüzden süreç planlama değil, gözlemle başlar.
İşyerinize gelerek yüksekte çalışma noktalarını yerinde tespit ederiz. Hangi işin, hangi yükseklikte, ne sıklıkta yapıldığını gözlemleriz.
Her yüksekte çalışma noktası için düşme yüksekliği, etki şiddeti ve olasılık değerlendirilir. Risk skoruna göre öncelik sırası belirlenir.
Önlem hiyerarşisi gözetilerek çözümler önerilir: önce kaçınma yolları, sonra toplu koruma sistemleri, en son KKD seçimi.
Yüksekte çalışmaya başlamadan önce doldurulan kontrol listesi ve izin formları kurgulanır. Hangi çalışanın hangi yetkinlikle, hangi ekipmanla çalışabileceği belgelenir.
Yüksekte çalışacak personele teorik ve uygulamalı eğitim verilir. Eğitim sonunda katılım belgesi düzenlenir, dijital arşive işlenir.
İş güvenliği uzmanımız sahada periyodik denetimle önlemlerin uygulanıp uygulanmadığını kontrol eder; eksiklik tespit edilirse anında müdahale eder.
Yüksekte çalışma; danışmanın saha bilgisinin ve sektör tecrübesinin gerçekten fark yarattığı az sayıdaki İSG konusundan biridir. Bizi tercih edilebilir kılan beş ilkemiz var:
İlk önerimiz hiçbir zaman "emniyet kemeri" değildir. Önce "bu işi yerde yapabilir miyiz?" sorusunu sorarız. Hiyerarşi uygulanırsa kazaların büyük çoğunluğu önlenir.
Slayttan değil, sahadan eğitim. Çalışanlar gerçek bir emniyet kemerini gerçek bir ankraja takarak öğrenir. Sınıfta öğrenilmiş bilgi sahada işe yaramaz.
CE belgesiz ucuz KKD'nin can almasını çok gördük. Hangi marka, hangi model, hangi standartta seçilmesi gerektiğini birlikte değerlendiriyoruz.
"Bugün yüksekte iş yapacağız" demek yetmez. Çalışma izin sistemi; kimin, hangi ekipmanla, hangi gözetimde çalışacağını kayıt altına alır. Disiplini bu sağlar.
Düşme yaşansa bile emniyet kemerinde asılı kalmak ölümcül sonuçlar doğurabilir ("askıda kalma sendromu"). Saniyelerin önemli olduğu bu durum için plan hazırlarız.
Yüksekte çalışma; risk değerlendirme, eğitim, periyodik kontrol ve KKD ile bir bütündür. Hepsini tek elden yürütmek hem ucuz hem etkilidir.
Hayır. Eski tüzüklerde 3 metre veya 2 metre gibi sayısal sınırlar vardı; güncel mevzuat bu sınırları kaldırdı. Artık tanım şudur: "Seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimalinin oluşabileceği her türlü alanda yapılan çalışma."
Yani 1,5 metre yüksekliğindeki bir sehpa üzerinde tornavida kullanan bir çalışan için bile düşme sonucu yaralanma ihtimali varsa, bu iş yüksekte çalışma kapsamına girer ve mevzuatın getirdiği önlemler alınmak zorundadır.
Yüksekte çalışma eğitimi; temel İSG eğitiminin yanı sıra verilmesi gereken uzmanlık eğitimi kapsamındadır. Eğitim süreleri ve tekrarlama periyotları için Çalışanların İSG Eğitimleri Yönetmeliği temel referanstır.
Pratikte; bir çalışanın yüksekte çalışma yetkinliği işyeri değişiklikleri, ekipman değişiklikleri ve düzenli aralıklarla yenilenmelidir. Bizim sistemimiz bu tarihleri otomatik takip eder.
Yüksekte çalışmada kullanılan KKD "emniyet kemeri" değil, doğru adıyla "paraşüt tipi emniyet kemeri" (full body harness)'dir. Eski tip bel kemeri tipi ürünler artık kullanılmaz; düşme sırasında bel ve omurga zedelenmesine yol açar.
Paraşüt tipi kemer; lanyard (bağlantı kayışı), şok emici, ankraj noktası ve halat sistemi ile birlikte bir bütündür. Sadece kemer takmak yetmez; doğru ankrajda doğru yöntemle bağlanmak gerekir. Eğitim bu yüzden uygulamalı olmak zorundadır.
Bir çalışan paraşüt tipi emniyet kemeriyle düşmeyi durdurduğunda, kemerde asılı kalır. Bu pozisyonda bacak kemerleri ana toplardamarları sıkıştırır; kanın alt vücutta birikmesi ve beyne yeterli kan gitmemesi durumu oluşabilir.
Birkaç dakika içinde bilinç kaybı, sonrasında ciddi tıbbi sorunlar başlayabilir. Bu nedenle bir kişi asılı kaldığında en kısa sürede aşağı indirilmesi hayati önemdedir. Sahanızda yüksekte çalışan biri varken, kurtarma ekipmanı ve eğitimli personel hazır olmalıdır. Acil durum planı bu senaryoyu da içermelidir.
Mevzuat tüm yüksekte çalışmaları için açıkça çalışma izin sistemi şart koşmaz; ancak uygulamada güçlü bir araçtır. Yüksek riskli işlerde, sahada disiplini sağlayan en etkili yöntemlerden biridir.
Çalışma izin sistemi şunu sağlar: izinsiz kimse yüksekte çalışmaya başlayamaz, yetkinliği belgelenmemiş kişi yetkilendirilemez, gerekli KKD'ler kontrol edilmeden iş başlamaz. Bir kâğıt parçası gibi görünür ama hayat kurtarır.
Evet. Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği uyarınca iskelelerin yetkin teknik elemanlar tarafından kurulması, değiştirilmesi ve sökülmesi zorunludur. Kurulan iskele iskele kurma planına göre olmalı; kullanım öncesi muayene edilmelidir.
Periyodik kontrolleri ise iş ekipmanları yönetmeliği kapsamındadır. İPEK OSGB olarak iskele periyodik kontrollerini periyodik kontrol hizmetlerimiz kapsamında, iskele kurma planlarını ise mühendislik hizmetlerimiz kapsamında değerlendiriyoruz.
Evet. "Sadece beş dakika çıkacaktım" cümlesi, iş kazası sonrası ifadelerde en sık duyulan sözdür. Mevzuat süresi ne olursa olsun yüksekte çalışan herkes için aynı önlemleri zorunlu kılar.
Aslında geçici işler, planlı işlerden daha tehlikelidir; çünkü insanlar "kısa süre" düşüncesiyle önlemleri atlamaya eğilimlidir. İşveren açısından da kaza durumunda "geçici işti" mazereti hukuki sorumluluğu kaldırmaz.
Hangi yüksekte çalışma faaliyetleriniz var, çalışan sayınız ne kadar — paylaşmanız yeterli. Saha incelemesi, eğitim planlaması ve KKD danışmanlığı için en kısa sürede dönüş yapıyoruz.